Сайттан издөө
Сайттан издөө
Кыргыз Республикасынын Президенти

Кыргыз Республикасы менен Кытай Эл Республикасынын стратегиялык өнөктөштүк мамилерди орнотуу жөнүндө Биргелешкен декларация

Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек  Атамбаевдин чакыруусу менен 2013-жылдын 10-сентябрынан 12-сентябрына чейин Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпин Кыргыз Республикасына мамлекеттик сапары менен келди.

Эки мамлекеттин башчылары жылуу достук мамиле кырдаалында эки тараптуу мамилелер, ошондой эле өз ара кызыкчылыктарды туудурган эл аралык жана аймактык маселелер боюнча кеңири пикир алмашышты жана жалпы түшүнүүгө жетишти.

Кыргыз Республикасы жана Кытай Эл Республикасы (мындан ары - Тараптар) эки өлкөнүн ар тараптуу тармактарында кызматташууну өнүктүрүүдө дипломатиялык мамилелер орнотулган 21 жыл ичинде жетишилген олуттуу ийгиликтерди жогору баалашат жана эки Өлкөнүн ортосунда мамилелердин өнүгүүсү үчүн бекем укуктук негиз болгон Кыргыз Республикасы менен Кытай Эл Республикасынын ортосундагы 1996-жылдын 4-июлунда кол коюлган Биргелешкен декларациянын жана Кыргыз Республикасы менен Кытай Эл Республикасынын ортосунда 2002-жылдын 24-июнунда кол коюлган жакын коңшулук, достук жана кызматташуу жөнүндө Келишимдин олуттуу тарыхый жана актуалдуу маанисин тастыкташат.

Кыргыз-Кытай мамилелеринин дэңгээлин жогорулатуу жана көп кырдуу  кызматташууну мындан ары өстүрүү аракеттерин жетекчиликке алуу менен, ошондой эле аймактык жана эл аралык кырдаалдагы өзгөрүүлөрдү көңүлгө алуу менен, Тараптар төмөндөгүлөр жөнүндө билдиришет.

 

I

Тараптар мамлекеттер аралык мамилелердин деңгээлин стратегиялык өнөктөштүк мамилелерге чейин жогорулатууну бир добуштан чечишти. Өз ара мамилелерди өнүктүрүү ар бир мамлекеттин  тышкы саясатынын  артыкчылыктуу жана стратегиялык  багыттарынан экендигин баса белгилөө менен, Тараптар мындан ары дагы  саясий ишенимди бекемдеп, бардык тармактарда ар тараптуу кызматташууну алга жылдыруу аракеттерин көрүшмөкчү. Тараптардын ишеними боюнча бул жалпы кызыкчылыктарга жооп гана бербестен, биргелешкен өнүгүүгө жана эки өлкөнүн, элдин өнүгүүсүнө жана гүлдөп-өсүүсүнө көмөк көрсөтпөстөн, тынчтыкты жана стабилдүүлүктү камсыздоо жана бекемдөөдө, ошондой эле аймактык жана глобалдуу масштабдарда өнүктүрүүдө пайдалуу мүнөзгө ээ болот.

Тараптар эл аралык укуктун ченемдерин жетекчиликке алуу менен, эки элдин ортосунда жакын коңшулук жана ишенимди бекемдөөдө байланыштырып туруучу көпүрө катары мамлекеттик чек ара маселелери боюнча кол коюлган эки тараптуу эл аралык келишимдер боюнча так иш алып баруу ниеттерин билдиришти.

Тараптар өз ара пайдалуу негизде ар бир мамлекет эгемендүүлүгүн коргоого, коопсуздукту камсыздоого жана аймактык бүтүндүктү, экономикалык өнүгүү боюнча көрүлгөн чараларды сактоого багытталган өзүнүн ички  шартттарына, көрүлгөн аракеттерине ылайык тандап алган жолун бекем колдоону улантышат.

Тараптар кандайдыр бир блоктордо же союздарда катышпай тургандыктарын, кандайдыр бир аракеттерди көрүшпөй тургандыктарын, анын ичинде үчүнчү мамлекеттер менен башка Тараптын мамлекеттик эгемендүүлүгүнө, коопсуздугуна жана аймактык бүтүндүгүнө шек келтирүүчү келишимдерди түзүүгө катышпай тургандыктарын тастыкташты. Тараптардын бири дагы өзүнүн аймагын үчүнчү мамлекетке башка Тараптын мамлекеттик эгемендүүлүгүнө, коопсуздугуна жана аймактык бүтүндүгүнө зыян келтире тургандай пайдаланууга бербейт.

Тараптын бири да өз аймагында башка Тараптын мамлекеттик эгемендүүлүгүнө, коопсуздугуна жана аймактык бүтүндүгүнө шек келтирүүчү уюм же топ түзүүгө жол бербейт.

Тараптар тең укуктуулук, өз ара пайда жана эл аралык иштерде  күчтөрдү колдонбоо принциптерине берилгендиктери тууралуу; кандай гана формада болбосун саясий жана экономикалык, глобалдуу жана аймактык формадагы гегемонизм жана экспансия саясатынын  ылайыксыздыгын билдиришет. Кыргыз Тарабы  Кытай Эл Республикасынын жетекчилигинин  Кытай  дайыма тынчтык өнүгүү жолу менен барат жана эч качан эл аралык жана аймактык  иштерде  гегемонияга жана экспансиялоого жол бербейт деген билдирүүсүн  жогору баалайт.

Кыргыз Тарабы Кытай Эл Республикасынын Өкмөтү  бүткүл Кытайдын атынан иш алып барган жалгыз мыйзамдуу өкмөт болуп саналат, ал эми Тайвань Кытайдын ажырагыс бир бөлүгү болуп саналарын бекемдешет. Кыргыз Тарабы "бирдиктүү Кытай" саясатынын жактоочусу болуп саналат жана "Тайвань көз карандысыздыгын" кайсы гана формасы болбосун каршы, Тайвань менен  кандай формада болбосун расмий мамилелерди түзбөйт, Тайвань кысыгынын эки тарабында тең мамилелерди тынчтык жолу менен өнүктүрүүдөгү жана Кытайдын тынчтык жолу менен биригүүсүндөгү улуу ишти колдойт. Кытай Тарабы Кыргыз Тарабынын  Тайвань кысыгынын эки жээгиндеги  мамилелерди тынчтык жолу менен өнүктүрүүдөгү жана Кытайдын тынчтык жолу менен биригүүсүндөгү улуу ишти колдой тургандыгын жогору баалады.

Кытай Тарабы Кыргыз Республикасынын эли өз өлкөсүнүн чыныгы шарттарынан келип чыккан өнүгүүсүндөгү тандаган жолун сыйлай тургандыгын,  мамлекеттик эгемендүүлүгүн, коопсуздугун жана аймактык бүтүндүгүн камсыздоого багытталган аракеттерин колдой тургандыктарын  бекемдейт, ошондой эле өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө керектүү көмөк көрсөтүүгө мындан ары да даяр экендиктерин билдирет.

Кыргыз Тарабы Кытай Тарабына көрсөтүлүп жаткан жардамдары үчүн ыраазычылыктарын билдирди.

Тараптар эки мамлекеттин жетекчилеринин ортосунда ар кандай каналдарды пайдалануу менен эки тараптуу жана эл аралык кырдаалдардын маанилүү маселелери боюнча пикир алмашуунун тыгыз байланыштарын мындан ары да колдошот.

Тараптар эки өлкөнүн тийиштүү ведомстволоруна "Кыргыз Республикасы менен Кытай Эл Республикасынын ортосунда кызматташууну өнүктүрүүнүн Программасын" жаңы он жылдыкка карата иштеп чыгуу тапшырмасын беришти.

 

II

 

Тараптар практикалык өз ара кызматташуу эки өлкөнүн стратегиялык өнөктөштүгүнүн материалдык базасы болуп саналары тууралуу бир пикирге келишти. Тараптар тең укуктуулук жана өз ара пайда принциптеринин негизинде эки өлкөнүн потенциалдуу күчтөрүн пайдалануу менен, экономикалык кызматташуунун деңгээлин жогорулатуу жана биргелешкен өнүгүү аракеттерин көрүшөт.

Тараптар экономика чөйрөсүндөгү кыргыз-кытай кызматташуусу эки мамлекеттин ортосунда  стратегиялык өнөктөштүктүн негизгилеринен болуусу керектигин жана мындан ары дагы жаңы сапаттуу деңгээлге чыгуусу керектигин белгилешти.

Тараптар биргелешкен аракеттери менен эки тараптуу сооданын түзүмүн жакшыртышат жана өз өлкөлөрүнүн аймагында продукциялардын импорттолушу, анын масштабынын кеңейиши жана анын деңгээлинин жогорулашы үчүн шарттарды түзүү  боюнча  чараларды көрөт, ошондой эле  тийиштүү укуктук базаны кеңейтишет.

Тараптар эки өлкөнүн аймактарында болгон тажрыйбаны колдонуу менен жаңы биргелешкен ишканаларды жана чогултуучу өндүрүштөрдү түзүүнү колдойт.

Тараптар энергетика тармагында кызматташууну бекемдөөнү, электр түйүндөрүн өнүктүрүү боюнча азыркы кезде ишке ашырылып долбоорлорду алга жылдырууну улантышат. Тараптар энергетика чөйрөсүнө түз инвестиция тартышат.

Тараптар "Кыргызстандын түштүгүндө электр менен камсыздоону жакшыртуу" долбоорунун жана "Датка" электр станциясынын курулушунун ийгиликтүү аягына чыккандыгын ыраазычылык менен белгилешти. Ошондой эле Тараптар "Датка-Кемин" электр линиясынын курулушунун жана Бишкек шаарында ЖЭБнун кайра оңдоо иштеринин ийгиликтүү аякташына көмөк көрсөтүшөт.

Тараптар Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кытай Эл Республикасынын Өкмөтүнүн ортосунда "Кытай-Кыргызстан" газ түтүгүн куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюлушун колдошот.

Тараптар туруктуу өнүгүүнүн негизги элементи болуп заманбап жана жеткиликтүү энергия менен камсыздоо мүмкүнчүлүгү болуп саналат деп эсептешет. Кытай Тарабы  туруктуу энергетиканы өнүктүрүү боюнча Кыргыз Тарабынын күч-аракеттерин колдойт.

Тараптар биргелешип автоунаа жолдорун, темир жолдорун жана башка инфраструктуралык долбоорлорду алга жылдыруу мүмкүнчүлүгүн биргелешип изилдөө менен транспорт жана коммуникация тармагында кызматташууну бекемдешет. Тараптар "Ош-Сары-Таш-Иркештам" жана "Бишкек-Торугарт" автоунаа жолдорун реконструкциялоо жана "Север-Юг" жолун куруу долбоолорун ийгиликтүү аягына чыгаруу эки өлкөлөрдүн ортосунда  соода-экономикалык кызматташуу үчүн олуттуу мааниге ээ экендиги боюнча бир пикирде.

Тараптар Кыргыз Республикасынын транзиттик-транспорттук потенциалын жана аймактагы элдердин бакубаттуулугун жогорулатуу боюнча Тараптардын ниетин колдойт.

Тараптар электр байланыштарын жөнгө салуу тармагында, анын ичинде радиожыштык спектрин жана нумерация ресурсун натыйжалуу пайдаланууну жогорулатуунун жаңы ыкма жана технологияларын өздөштүрүү боюнча тажрыйба алмашуу, жер алдындагы сандык теле көрсөтүү технологиялар тармагында кызматташууну тереңдетүүгө кызыкчылыктарын билдиришти.

Тараптар айыл чарба тармагында кызматташууну бекемдешет жана айыл чарба техникалары тармагында, минералдык жер семирткичтерди өндүрүү боюнча заводу, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү боюнча  ишканаларды куруу жана Кыргызстанда айыл чарба технологиялар боюнча үлгүлүү борборлорду түзүү боюнча кызматташууну бекемдешет.

Тараптар Кыргызстанда Кытай Тарабынын гранттык долбоорлорун активдүү ишке ашырышат.

Биргелешкен долбоорлор улуттук мыйзамдардын бекем сакталышы менен жана аймагында ишке ашырылып жаткан Тараптын  коомчулугунун пикирин эске алуу  менен ишке ашат.

Тараптар сода-экономикалык кызматташуу боюнча Кытай-кыргыз комиссиясына караштуу  "КЭРнын СУАРсы - Кыргызстан" Координациялык тобунун ролун толугу менен ачып берүү менен, "Кытай-Евразия" ЭКСПОнун аянтын жана Кыргызстанда жыл сайын өткөрүлүүчү эл аралык сода-экономикалык көргөзмөлөрдү пайдалануу менен, КЭРнын СУАРсы менен Кыргыстандын ыйгарымдуу облустарынын ортосунда  кызматташууну үзгүлтүксүз кеңейтүү жана тереңдетүүнү колго алышат.

Тараптар өлкөлөрдүн ортосунда  экономикалык кызматташууну кеңейтүү үчүн Кытайдын провинциялары менен Кыргызстандын облустарынын ортосунда кызматташууну мындан ары да алга жылдырышат.

Тараптар Бишкек жана Ош шаарларынын аэропортторунун Кытайдын чыгыш провинциялары менен транпорттук-логистикалык кызматташуусунун өнүгүүсү жөнүндө маселени карашат.

Тараптар элдердин өз ара пикир алышуусуна ыңгайлуу шарттарды түзүү боюнча өз ара пайдалуу саясатты жүргүзүү принцибине берилгендигин билдиришет, ошондой эле өз аймагында башка Тараптын жарандарынын жана юридикалык жактарынын мыйзамдуу укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоодо көмөк көрсөтүү боюнча чараларды көрүшөт.

 

III

 

Тараптар терроризмдин, экстремизмдин жана сепаратизмдин бардык формаларын чечкиндүү түрдө айыптап жана  каршы чыгуу менен "жамандыктын үч күчү" эки өлкөнүн жана жалпы эле аймактын коопсуздугуна жана стабилдүүлүгүнө олуттуу түрдө коркунуч келтирерин белгилешти. Тараптар тийиштүү ведомстволор ортосунда координацияны жана кызматташууну тереңдетишет, ошондой эле "Чыгыш Туркестан" террористтик күчү кошулганда "жамандыктын үч күчү" менен биргелешип күрөшүү үчүн натыйжалуу бири чараларды көрүүнү улантышат.

Коопсуздука жаңы коркунучтары жана чакырыктары күндөн-күнгө курс мүнөздө келип чыгып жаткандыктары жөнүндө Тараптар бирдиктүү пикирде болушту. Тараптар курал-жарактардын, баңги заттардын, психотроптук заттардын жана прекурсорлордун мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы жана чек ара аралык уюшулган кылмыштуулуктун башка түрлөрүнө каршы күрөшүүнү кеңейтүү жана активдештирүү зарылдыгын билдиришти.

 

IV

 

Тараптар эки өлкөнүн элдеринин ортосундагы достукту муундан муунга өткөрүү жаатындагы кызматташууга өзгөчө маани  беришти. Тараптар маданият, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо, туризм, спорт, маалымат, интеллектуалдык жеке менчикти жана инновацияны коргоо, улуттук маданий мурастарды сактоо жана башка чөйрөлөрдө кызматташууну мындан ары кеңейтүү ниеттерин билдиришти.

Кытай Тарабы жакынкы 5 жыл ичинде Кыргыз Тарабына 1500 адам үчүн өкмөттүк стипендия берет. Кыргыз Тарабы Кытай Тарабынын Ош аймагында Конфуций Институтун ачуусун жана бул багытта активдүү түрдө көмөк көрсөтөрүн колдойт.

Тараптар эки өлкөнүн тийиштүү органдарынын салттуу медицина тармагында кызматташуусун колдоого алат.

 

V

 

Кытай Тарабы Кыргыз Республикасынын Шанхай Кызматташуу Уюмундагы төрагалык кылуусу жана ШКУга мүчө-мамлектетердин башчыларынын Кеңешинин жыйынына даярдык көрүү чаралары жогорку деңгээлде өттү жана Кыргыз Республикасы Шанхай Кызматташуу Уюмунун өнүгүүсүндө олутуу салым кошту деп эсептейт.

Тараптар Шанхай кышматташуу уюму түзүлгөн күнүнөн тарта аймактагы коопсуздукту жана туруктуулукту сактоого, мүчө мамлекеттерди биргелешип өнүгүүсүн стимулдаштырууга активдүү салым кошту деп эсептейт.

Шанхай кызматташуу уюмун өнүктүрүү негизги этапка түштү. Жаңы эл аралык жана аймактык кырдаалда Кыргызстан жана Кытай башка мүчө мамлекеттер менен Шанхай кызматташуу уюмунун алдында турган жаңы чакырыктарга жана кооптонууларга карата аймакта узакка созулган тынчтыкты орнотуу, биргеликте гүлдөп-өсүү жана шайкештикти түзүү боюнча күч-аракет жумшоо менен биргеликте каршы турушат.

         Тараптар Шанхай кызматташуу уюмундагы иш жүзүндөгү кызматташуусун, Өнүктүрүү банкынын, Шанхай кызматташуу уюмунун Атайын эсебин жана азык-түлүк  коопсуздук тармагындагы кызматташуунун механизмин бардык мүчө мамлекеттер менен  биргеликте өнүгүүсүнө жана гүлдөп-өсүшү үчүн  түзүлүшүндө мындан ары тереңдетет.

         Кыргызстан жана Кытай ШКУнун мындан аркы өнүгүүсүн өзүнүн тышкы саясатынын маанилүү стратегиялык элементи катары карап, Уюмдун алкагында өз позицияларын тыгыз координациялоону улантууга ниеттенет.

VI

 

Тараптар тынчтыкты, коопсуздукту жана туруктуулукту колдоо, биргелешкен туруктуу жана жаратуучу өнүгүүнү стимулдаштыруу, эки тарапка тең пайдалуу эл аралык кызматташууга дем берүү  максатында эл аралык иштерде БУУнун борбордук координациялык ролун мындан ары бекемдөө үчүн иш алып барат. Алар БУУнун ишмердигинин жыйынтыктуулугунун мындан ары жогорулатуу жана глобалдуу чакырыктарга жана кооптонууларга өз учурунда жана натыйжалуу жооп кайтаруу мүмкүнчүлүктөрүн бекемдөө кызыкчылыгында реформалоо зарылдыгын моюнга алышат.

         Тараптар БУУнун Коопсуздук кеңешин реформалоо маселеси боюнча эң кеңири макулдашууга жетүү үчүн кызыкдар болгон өлкөлөр БУУга мүчө мамлекеттердин көпчүлүгүнүн колдоосуна ээ болбогон реформанын варианттарын тездетпестен, өз ара кызыкчылыктарды жана кам көрүүнү эске алуу менен, аны чечүүгө карата комплекстүү жол издөө боюнча консультацияны улантуулары керек деп эсептешет.

Тараптар эл аралык кызматташуу эки өлкөнүн стратегиялык өнөктөштүк мамилесинин маанилүү курамдык бөлүгү болуп эсептелерин белгилешет. Тараптар БУУнун алкагында жана башка көп тараптуу форматтагы кызматташууну, глобалдуу жана аймактык чакырыктарга жана коопсуздук коркунучтарына биргеликте каршы турууну улантып, глобалдуу жана аймактык тынчтыкты, коопсуздукту жана өнүгүүнү алга жылдыруу боюнча биргелешип күч-аракет жумшашат.   

  Тараптар Борбордук Азияда тынчтыкты жана туруктуулукту сактоо аймактын бардык өлкөлөрүнүн кызыкчылыктарына жооп берет деген бирдей пикирге келишкен. Тараптар аймактын ички иштерине тышкы күчтөрдүн кийлигүүсүнө каршы чыгып, Борбордук Азия аймагындагы тынчтыкты жана туруктуулукту кыйратуучу иш-аракеттерге каршы чечкиндүү түрдө иш алып барып, Борбордук Азия аймагында тынчтыкты, коопсуздукту жана туруктуулукту алга жылдырууга зарыл болгон салымдарды кошууга даяр.

         Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпин Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек Атамбаевге, Кыргызстандын бардык калкына кытай делегациясын жылуу маанайда кабыл алгандыгы жана меймандостугу үчүн ыраазычылыгын билдирип, Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек Атамбаевди Тараптар үчүн ыңгайлуу болгон каалаган учурда мамлекеттик иш сапары менен Кытайга чакырды. Президент Алмазбек  Атамбаев канааттануу менен чакырууну кабыл алды.

Кыргыз Республикасынын

Президенти

 Кытай Эл Республикасынын

Төрагасы

2013-жылдын “11” - сентябры, Бишкек шаары

 

2013-жыл 11-сентябрь